روزنوشتهای سید محمد مجابی

مدتی است مطالب زیادی در باره تالاب انزلی مطرح می شود ،مناسب دیدم اطلاعاتی در خصوص این تالاب ارزشمند تقدیم دارم.با تشکر از دوست عزیزی که یاریم نمود

مجموعه تالاب بندر انزلي           E ¢28 ،º 49،N ¢25،º 37               استان گيلان

۱ـ موقعيت:مجموعه تالاب انزلي در جنوب غربي سواحل درياي خزر واقع شده است. اين تالاب از شرق به روستاي پير بازار ، از غرب به كپورچال و آبكنار ، از جنوب به صومعه سرا و قسمتي از شهرستان رشت محدود مي‏شود. مجموعه تالاب انزلي شامل بخشهاي شرقي ، غربي ، مركزي ، سلكه و سياه كشيم مي‏باشد كه از نظر بعضي ويژگيها از هم متمايز هستند . تالاب سرخانكل كه بخشي از مجموعه تالاب انزلي مي‏باشد از شمال به نهنگ روگاه ، از جنوب به شاليزارهاي هند خاله و از غرب به رودخانه سياه درويشان ختم ميگردد. منطقه حفاظت شده سياه كشيم از شمال به خشكي ماه روزه از مشرق به تالاب انزلي و رودخانه سياه درويشان ، ازجنوب به محدوده روستاهاي لاكسار ، نرگستان ، چو مثقال گاوكده ، كلسر ، اسپند و مزارع شمال چكوور و از غرب به مزارع ضيابر ، مازران محله ، بهمبر و مزارع جنوبي و شيكا محدود مي‏باشد . پناهگاه حيات وحش سلكه از شمال به تالاب انزلي ، از شرق به رودخانه صوفيانده ازجنوب به مزارع كشاورزي روستاهاي هند خانه و صوفيانده و ا زغرب به رودخانه هند خاله ختم مي‏گردد.

2-مساحت : 15000 هكتار

3-ارتفاع: 24 متر پائين تر از سطح آبهاي آزاد

4-نگرش كلي : تالاب انزلي مجموعه اي است از تالابهاي طبيعي آب شيرين كه تــوسط رودخانه هاي حوزه آبريز خود همانند سياه درويشان ، هند خاله ، پسيخان تغذيه ميشود . تالاب انزلي زيستگاه مناسبي براي تخمريزي  و تكثير ماهيان و نيز محل زمستـانگذراني و جوجـه‏آوري گونــه هاي زيادي از پرندگان آبزي محسوب مي‏شوند.گياه نــيPhragmites  australis) ) فراوانترين پوشش گياهي منطقه را تشكيل ميدهد . منطقه شكار ممنوع سرخانگل جزيي از مجموعه تالاب  انزلي مي‏باشد كه در بخش مياني آن واقع شده است و عمده پوشش گياهي آن را ني(Phragmites  australis) ولويي  (Typha  sp.) تشكيل مي‏دهد.  اين تالاب جزء تالابهاي بين المللي كنوانسيون رامسر است. در ساليان اخير تالاب انزلي تحت تاثير عواملي چون تبديل قسمتهايي از زمينهاي تالاب به زمين هاي زراعي، ته نشيني رسوبات آبهاي وارده  و در نتيجه كاهش سطح تالاب و همچين رشد بي رويه گياهان آبزي وغير  بومي  همانند(  Azolla filiculodes)  قرار گرفته است .

5- خصوصيات فيزيكي  : مجمو عه تالاب  انزلي جزءتالابهاي طبيعي ، دا ئمي وآب شيرين كشور مي‏باشد.حدود11 روداصلئ و 30 رودفرعئ پس از آبياري مزارع وشاليزارها به همراه جريانهاي سطحي حوزه آبريزي به وسعت 3600 كيلو متر مربع به اين تالاب مي ريزند . ازنظرزمين شناسي زمان تشكيل تالاب به اواخر دوره پليوسن واحياناً هلوسن بر مي گر دد. خاك اطراف تالاب شامل هيدرومرف سطحي  و غير آهكي ، خاكهاي غير آهكي ليموني دار و ليموني-رسي بدون آهك مي‏باشد . ونوع رسوبات بستر تالاب تورب رسوبي سبز (Gyttja) و به ميزان كمتر سيلت درشت توربي گزارش شده است.حداكثر عمق آب تالاب درفصل بهار و در نواحي غربي تالاب به 2.5متر ميرسدكه به دليل نوسانات سطح آب درياي خزر اين مقدارمتغيير مي‏باشد. بر اساس اطلاعات كسب شده در يك دوره 25 ساله  گرمترين ماه سال تيرماه با حداكثر مطلق 8/36 درجه سانتي گراد و حداقل مطلق 4/11 – درجه سانتي گراد در بهمن ماه بوده كه به طور كلي متوسط درجه حرارت سالانه آن 16 درجه سانتي گراد مي باشد. درجه حرارت آب تالاب در زمستان از 2 تا 11 درجه متغيير است . حداكثر بارش در زمستان بوده و متوسط بارندگي ساليانه از 1500 تا 2000 ميلي متر و رطوبت نسبي 80 تا 85 درصد متغيير است و به طور كلي تالاب انزلي داراي تابستانهاي گرم و مرطوب و زمستانهاي ملايمي است.

6-خصوصيات اكولوژيكي : تالاب انزلي جزء تالابهاي كم عمق و هورپرور همراه با آب شيرين است. اين تالاب توسط يك مرز شني به پهناي حدود يك كيلومتر از درياي خزر ( بجز در يك منطقه ) جدا شده است . عمده پوشش گياهي تالاب ني  (Phragmites australis ) است كه گاهي ارتفاع آن به 6 متر هم ميرسد. در سال 1363 گياه (Azolla filiculodes) توسط سازمان پژوهشهاي علمي و صنعتي ايران و سازمان كشاورزي با اهداف توليد علوفه براي دام و طيور و تهيه كود سبز براي مزارع برنج استان گيلان و از آن جا به تالاب انزلي راه يافت . د رچند دهه اخير به دليل افزايش ورود فاضلابهاي كشاورزي ، خانگي و صنعتي و همچنين كاهش سطح آب درياي خزر ني و آزولا از رشد زياد و پراكنش وسيع تري برخوردار  بوده اند .

7-وضعيت حفاظتي : اين تالاب در سال 1354 در فهرست تالابهاي بين المللي كنوانسيون رامسر به ثبت رسيد. و همچنين سازمان  بين المللي حيات پرندگان اين تالاب را به عنوان زيستگاه با اهميت براي پرندگان تشخيص داده است. منطقه حفاظت شده سياه كشيم ، پناهگاه حيات وحش سلكه و منطقه شكار ممنوع سرخانكل در تالاب انزلي واقع شده اند .

8-مخاطرات و عوامل تهديد كننده : مجموعه تالاب انزلي با تهديدات و تعرضات قابل توجهي مواجه مي‏باشد كه برخي از آنها به قرار ذيل مي‏باشد :

ورود فاضلابهاي كشاورزي ، خانگي و همچنين فاضلابهاي صنعتي ، كاهش سطح آب ، رشد و پراكنش سريع ني و آزولا  به خصوص در ماههاي گرم سال ، افزايش فرسايش حوزه آبريز تالاب و در نتيجه افزايش رسوبات درتالاب ، تبديل زمين هاي حاشيه تالاب به زمين هاي كشاورزي ، تردد زياد  قايق هاي موتوري  و ايجاد ناامني در منطقه ، صيد و شكار فزاينده پرندگان آبزي،  برداشت تخم پرندگان توسط افراد محلي، افزايش ميزان فلزات سنگين و بخصوص سرب در آب و رسوبات تالاب ، پمپاژآب به بالا دست تالاب جهت آبياري اراضي كشاورزي، احـــداث كــومه هاي شكار، تجمع مقادير زيادي از زباله هاي غير قابل تجزيه در تالاب كه عمدتاً از طريق رودخانه هاي منتهي به تالاب و بازديد كنندگان از تالاب وارد تالاب ميگردد ، احداث استخر پرورش ماهي در اطراف تالاب ، احداث كانال جهت انتقال آب به بالا دست تالاب ، تغيير خصوصيات فيزيكي و شيميايي آب در نتيجه تاثير برروي تخم ريزي و تكثير ماهيان به خصوص  ماهيان  تجاري.

9-عملكرد هيدرولوژيكي : اين تالاب  باعث ته نشيني تقريبا 13 % ذرات معلقي كه ساليانه واردآن مي گردد شده و همچنين  در تصفيه و كاهش بار آلودگي آبها وارده به آن نقش حائز اهميت دارد ، به طوريكه ساليانه 38 %  عناصر غذايي در تالاب رسوب ميكند .تالاب انزلي در كنترل سيلاب و جلوگيري از فرسايش سواحل درياي خزر و همچنين اقليم نواحي مجاور خودنقش مهمي دارد.  

10- ارزشهاي اقتصادي – اجتماعي و استفاده از سرزمين : استفاده از منابع گياهي ، بهره وري از رسوبات بستر به عنوان كود ، وجود تيتانيوم در رسوبات بستر ، صيد ماهي و شكارپرندگان ، همچنين جذب جهانگردان و گردش گران از جمله ارزشهاي  مجموعه تالاب انزلي محسوب ميگردد.لازم به ذكر است در حال حاضر از تالابها و زمينهاي اطراف تالاب به منظور كشت، تامين علوفه احشام، صيد ماهي و شكار پرندگان، قايقراني و حمل و نقل مردم و كالاها استفاده ميگردد. همچنين اين تالاب يكي از منابع مهم تامين كننده آب اراضي كشاورزي مناطق مجاور خوداست.

 11-فون قابل توجه : تالاب انزلي زيستگاه مناسبي براي زمستانگذارني و جوجه آوري پرندگان آبزي است.سازمان بين المللي حيات پرندگان مجموعه تالاب انزلي را به عنوان زيستگاه با اهميت براي پرندگان تشخيص داده است.در اين تالاب پرندگاني چون باكلان بزرگ (Phalacrcorax carbo) ،عقاب درياي دم سفيد ( Haliaeetus albicilla) جوجه آوري  مينمايند. همه ساله  تعداد زيادي قو، غاز ، اردك ، كشيم ، حواصيل , چنگرمعمولي در بخشهاي مختلف تالاب زمستانگذراني ميكنند. براي كسب اطلاعات بيشتر در خصوص پرندگان اين تالاب به جدول شماره 18 مراجعه نماييد.مهمترين ماهيان مجموعه تالاب انزلي شامل سيم(   Abramis brama) ، اردك ماهي (Esox lucius)، سوف معمولي(Stizostedion lucioperca)، كپور(Cyprinus  caprio)، اسبله(Silurus glanis)، شاه كوليChalcalburnus chalcoides))،ماهي سفيد(Rutilus frisii kutum)،كلمه منطقه شمالي درياي خزر(Rutilus rutilus)،لاي ماهي(Tinca tinca) و سياه كولي(Vimba vimba)  است .در حاشيه تالاب پستانداراني چون گراز(Sus scrofa) ، تشي(Hystrix indica) و شغال(Canis aureus) زيست مي نمايند.

12-فلور قابل توجه: از گياهان حاشيه اين تالاب ميتوان به ني((Phragmites  australis ،توروف محو  (Sparganium neglectum)، لويي (Typha latifolia ) ، پيزر( Scirpus lacustris  ), هفت بند برگ بيدي (Polygonum lapathifolium)، عدسك پر ريشه (Spirodela sp.)، تير كمان آبي (Sagittaria sagittifolia)، شقاقل(Sium angustifolium)، آب تره(Nasturtium amphibium)، قاشق واش(  Alisma plantago–aquatica)، هزارني (Butomus umbellatus)،ثعله باقلي(Nelumbium nuciferum )، دم اسب (Equisetum sp.)و ازگياهان شناورتالاب ميتوان به پشه گير (Utricularia neglecta)، سرخس شناور ( Salvinia natans)، تخت قورباقه (Hydrocharis morsus-ranae)، عدسك ستاره اي (Lemna trisulca)، عدسك آبي (Lemna minor)، سه كوله خيز (Trapa natans) ، آب بشقاب معمولي ( Hydrocotryle vulgaris)، هفت بند دوزيست (Polygonum amphibium) و بارهنگ آبي درخشان(Potamogeton lucens) اشاره نمود. گياهان غوطه ور در اين تالاب شامل پر طاووسي سنبله اي (Myriophyllum spicatum)، علف شاخه غوطه ور (Ceratophyllum demersum)  ، بارهنگ آبي شانه اي

 (Potamogetom pectinatus)، بار هنگ آبي فردار (Potamogeton crispus) و(Hydrilla verticillata) است.

13-تحقيقات علمي انجام شده : اين تالاب به دليل وضعيت بوم شناختي و زيست شناختي خاص همواره مورد توجه محققين داخلي و خارجي بوده است. بدين جهت بيشتر مطالعات بر روي مسايل ليمنولوژي ، هيدرولوژي ، ژئولوژي و شناسايي منابع آلاينده و ميزان آلاينده ها دراين تالاب  توسط سازمان حفاظت محيط زيست ، جهاد سازندگي ، شيلات ، FAO و دانشگاهها ( عمدتا" دانشگاه تهران  و تربيت مدرس ) صورت گرفته است . شايان ذكراست سازمان حفاظت محيط زيست در مجموعه تالاب انزلي داراي چندين ايستگاه تحقيقاتي بوده كه به طور منظم وضعيت آب تالاب را از نظر خصوصيات فيزيكي ، شيميايي ، و بيولوژيكي مورد بررسي قرار مي‏دهد ,همچنين همه ساله سرشماري نيمه زمستانه پرندگان آبزي توسط كارشناسان سازمان حفا ظت محيط زيست صورت ميپذيرد .

سازمان همکاری های بین المللی ژاپن JICA  نیز پروژه مدیریت جامع حوزه آبریز تالاب انزلی را با مشارکت ایران شروع کرده و در حال حاضر طرح جامع پایان یافته و طرح اجرایی در حال انجام است.

14- معيار كنوانسيون رامسر :                                                            1a,2a ,3a,4a,4b

15- تيپ تالاب :                                                                                         Tp , K,Xf

16- مديريت تالاب : سازمان حفاظت محيط زيست

17-اطلاعات تكميلي:

طي سرشماري نيمه زمستانه پرندگان سال 1379،از نظر تنوع گونه اي در مجموع تالاب  انزلي

و بوجاق به ترتيب  34 ،28 گونه تشخيص داده شد.از نظر تعداد پرنده در زيستگاه مجموع تالاب انزلي ،بوجاق،دامگاه،باركوسرا به ترتيب 56356،32000، 31566 قطعه برآورد گرديد.

18- منابع :

1) خوشچين ، مهرداد ، (72-1371 ) ، فرم ثبت وضعيت زيستي ماهيانه پرندگان و گياهان تالابهاي استان گيلان ، اداره كل حفاظت محيط زيست استان گيلان.

2) كيمبال ، ك و كيمبال ، س، (1366)، مطالعه ليمنولوژي تالاب انزلي ، طرح احياي تالاب انزلي .

3) منوري ، مسعود ، (1369) ، بررسي اكولوژيك تالاب انزلي ، نشر گيلكان .

4) منصوري ، جمشيد ، (1372)، بررسي جمعيت پرندگان در تالاب انزلي ، سازمان حفاظت محيط زيست .

5)Evans , M.I., 1994, Important Bird Areas in the Middle East ,BirdLife  International , Cambridge,UK.        

6) Ramsar convention Bureau, 1997 ,Information sheet on Ramsar  Wetlands , Gland ,Switzerland .

7)Scott,D.A.,1995 , A Directory of Wetlands in the Middle East , IUCN,Gland , Switzerland and IWRB, Slimbridge,UK.